| فهرس مكتبة حقي طارق |
|
|
|
T.C. İSTANBUL BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ : للتحميل والقراءة رابط تحميل الفهرس باللغة التركية صيغة بي دي اف : Kaydetاضغط هنا صيغة وورد مضغوط: 778 كيلوبايت اضغط هنا Kaydet ****** مختصر يتضمن غلاف الفهرس ومقدمته، وفهرس محتوياته ومصطلحاته باللغة التركية T.C. İSTANBUL BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ KÜLTÜR MÜDÜRLÜĞÜ HAKKI TARIK US KÜTÜPHANESİ KATALOĞU SÜRELİ YAYINLAR Hazırlayanlar: Selahattin ÖZTÜRK. Abdurrahman M. HACIİSMAİLOĞLU. Muhammed HIZARCI. İSTANBUL 2006 Dizgi : Selahattin Öztürk, Abdurrahman M. Hacıismailoğlu, Muhammed Hızarcı Sayfa düzeni: Ender Boztürk (Yayında kataloglama bilgisi) Selahattin Öztürk Hakkı Tarık Us Kütüphanesi Kataloğu : Süreli Yayınlar/ haz. Selahattin Öztürk, Abdurrahman M. Hacıismailoğlu, Muhammed Hızarcı.—İstanbul : İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür Müdürlüğü, 2005. xxi, 492 s. ... cm. İndeks var. ISBN Kütüphane katalogları- Hakkı Tarık Us I. Hacıismailoğlu, Abdurrahman M. II. Hızarcı, Muhammed, III. Başlık ÖNSÖZ Elinizde bulunan Hakkı Tarık Us Kütüphanesi Kataloğu : Süreli Yayınlar adlı eser, ülkemizde şahıslar tarafından kurulmuş kütüphaneler arasında önemli bir yeri olan ve Hakkı Tarık Us’un halkın hizmetine sunmak amacıyla bir araya getirerek Türk milletine vakfettiği kitap, dergi, gazete, yıllık, almanak ve salnâmelerden meydana gelen kıymetli bir koleksiyonun süreli yayınlarına ait kısmından oluşmaktadır. Yıllardır sahipsiz kalan fahrî olarak ilgilenen insanların yardımıyla ve belirli sürelerle okurlarına kapılarını açabilen, açık olduğu zamanlarda ise yayınların büyük çoğunluğunun kullanım imkanlarının kısıtlı olması sebebiyle (büyük çoğunluğu paketler içerisindedir) yeterince istifade edilemeyen bir kütüphane şeklinde hizmet vermiş olan Hakkı Tarık US Kütüphanesi 2003 yılında Kütür ve Turizm Bakanlığı’na devredilmiştir. Devirden sonra kütüphanenin nasıl daha verimli olarak okurlara hizmet vereceği düşünülürken, Tokyo Üniversitesi’nden gelen bir teklif, bu düşüncelerin gerçeğe dönüşmesi yolunda ilk adım olmuştur. Tokyo Üniversitesi Türkoloji Bölümü’nden sayın Prof. Dr. Masami Arai’nin çabaları, Kültür ve Turizm Bakanlığı Müsteşarı sayın Prof. Dr. Mustafa İsen ve sayın Prof. Dr. İskender Pala’nın projeyi desteklemesiyle Hakkı Tarık US Kütüphanesi’nde bulunan eski harfli (Osmanlıca) süreli yayınların dijital ortama aktarılması projesi hayata geçirilmiştir. Bu sırada eski harfli süreli yayınların düzenlenmesi çalışmaları başlayınca, daha fazla araştırmacının faydalanabilmesi için kütüphanenin bir katalogunun yapılmasına karar verilmiştir. Süreli yayınların dışında, birçok araştırmacının haberdar olmadığı yaklaşık 20.000 kitaptan oluşan koleksiyon üzerinde çalışma başlatılmıştır. Çalışmalar sonunda 2662 başlıktan oluşan bu eser ortaya çıkmıştır. Bu katalog ile ülkemizde süreli yayınlar konusunda önemli bir boşluğun doldurulmuş olduğunu düşünmekteyiz. iv Hakkı Tarık Us Kütüphanesi Süreli Yayınlar Kataloğu Süreli yayınların birçok problemi vardır. Bunlardan çalışmalar esnasında sıklıkla karşılaşılanlarını zikretmekte fayda görüyoruz. 1. İç kapak/ jenerik sayfası özellikle Osmanlıca süreli yayınlarda oluşmadığı için yayına ait sorumluluk bildirimlerinin tespiti; 2. İsim değişikliklerinden doğan yanlış künye çıkarma sorunları, (katalogda toplam 2662 başlık bulunmaktadır. Bunun 2412 adedi esas künye, 244’adedi de bkz. göndermesidir); 3. Fizikî yapılarda sık sık görülen değişiklikler (Anadolu’da Yeni Gün, Ceride-i Askeriye (6’şar defa), Maârif Vekâleti İhsâiyyât Mecmuası, Çocuklara Mahsus Gazete (4’er defa boy değiştirmiştir); 4. Sahip ve sorumluluk bildirimi değişiklikleri yanında, yayının fizikî yapısı ve ad değişikliklerinin birlikte olmasıyla ortaya çıkan sorunların tespiti ve giderilmesi; 5. Başka süreli yayınlarla birlikte ciltlenmeden doğan sorunlar (98 değişik dergi 28 dergiyle birlikte ciltlenmiştir; 0183 numaralı Şâhika dergisiyle birlikte 19 değişik derginin ciltlenmiş olması en çarpıcı örnek olarak karşımıza çıkmıştır.); 6. Müstakil cildi olmayan, ancak mevcut sayıları başka yayın içerisinde bulunan yayınların değerlendirilmesi (Edirne Postası, Bayram Gazetesi vb.); 7. Koleksiyon olarak mevcut olup bazı sayıları başka yayın içerisinde olanların tespiti; 8. Koleksiyon içerisinde başka sayılardan sonra ciltli olanların tespiti; 9. Toplam kaç sayı çıktığı, ilk ve son sayılarının tarihinin tespiti, Bütün dikkatimize rağmen gözden kaçırdığımız noktaların olabileceğini de belirtmek isteriz. Her şeyden önce, gece geç vakitlere kadar ve hafta sonları sürdürdüğümüz çalışmalar boyunca bizleri sabırla bekleyen ailelerimize, proje kapsamında bizden mânevî desteklerini esirgemeyen Kültür ve Turizm Bakanlığı Müsteşarı sayın Prof. Dr. Mustafa İsen’e ve sayın Prof. Dr. İskender Pala’ya, çalışmalarımız süresince bizlere gerekli ortamı hazırlayan Beyazıt Devlet Kütüphanesi Müdürü Şerafeddin Kocaman ve müdür yardımcısı Süheyla Şentürk ve kütüphane personeline, hazırlamış olduğu kataloglarla bize fikir veren ve çalışmalarımızın süresinin önemli ölçüde kısalmasını sağlayan sayın Hasan Duman’a, katalogumuzu baştan sona inceleyerek süreli yayınlar konusundaki engin birikimleri ve yol göstericiliğini esirgemeyen sayın Gani Yener’e, bilgisayar ve program düzenlemesi konusunda desteğini esirgemeyen Ş. Bilal Çavuşoğlu’na, sayfa düzeni ve baskı öncesi hazırlık çalışmalarında yardımlarını gördüğümüz Ender Boztürk’e ve son olarak çalışmalarımız sırasında çeşitli açılardan fikirlerini bizlerle paylaşan tüm dostlarımıza teşekkürü bir borç biliriz. Selahattin Öztürk Abdurrahman M. Hacıismailoğlu Muhammed Hızarcı HAKKI TARIK US (1889 – 21 Ekim 1956) Manisa / Gördes’te doğmuştur. Hacı Hasan Hulusi ve Sıdıka Hanım’ın üçüncü çocuğudur. Asıl adı İsmail Hakkı olup ilk ve ortaokulu Gördes’te bitirdi. 1906 yılında Gördes Belediyesi sandık eminliği ve Evkaf Komisyonu Katipliği yaptı. Küçük yaşta çok kitap okuyan ve bunları biriktiren İsmail Hakkı, Gördes’e kaymakam olarak tayin edilen Şair Eşref’le tanışması ve yazdığı şiirlerin onun tarafından beğenilmesi üzerine İzmir ve İstanbul gazetelerine şiir ve yazılar göndermeye başladı. Ağabeyi Mehmed Âsım, onu İstanbul’a yanına çağırarak Hukuk Mektebi’ne gitmeye ikna etti. Kitap ve kitap dünyası ile sıkı bağları bu yıllarda artmıştır. Çarşıkapı’da oturduklarından her gün Beyazıt kitapçıları, Hakkâklar Çarşısı (bugünkü Sahaflar Çarşısı) ve Kapalıçarşı içindeki sahafları dolaşıyordu. Ağabeyinin yardımıyla Tanin’de çalışmaya başladı. Mehmed Âsım Abdülhak Hamit’in tiyatro eseri Tarık’tan esinlenerek bazı yazılarında Tarık’ı mahlas olarak kullanıyordu. Kardeşinin Tarık’ı sevdiğini ve kendisi tarafından kullanılmasını kıskandığını fark edince mahlası ona verdi, o da İsmail Hakkı yerine Hakkı Tarık ismini kullanmaya başladı. Tanin’deki tecrübelerinden sonra Tercüman-ı Hakîkat’e oradan da Tasvir- i Efkâr’a geçti. Tasvir-i Efkâr’da yazı işleri müdürlüğü yaptı. 1911 yılında Hukuk Fakültesini bitirdi. İttihat ve Terakki’ye olan yakınlığından dolayı, İttihat Terakki’nin Anadolu’daki muhaliflerine karşı etkili bir gazete haline getirmek istediği Hakikat gazetesi’nin yönetimi için Eskişehir’e gönderildi. Bir yıla yakın bu gazetede çalıştıktan sonra İstanbul’a döndü. Mehmed Asım’ın tedavi için İsviçre’ye gitmesi üzerine Darü’l-muallimîn- i âliye’de verdiği derslerini üstlendi. 1914 yılında İstanbul Sultânîsi’nde vi Hakkı Tarık Us Kütüphanesi Süreli Yayınlar Kataloğu (Bugünkü İstanbul Erkek Lisesi) başladığı öğretmenliği aralıksız 10 yıl süren Hakkı Tarık, bir yıl İstanbul Mercan Lisesi ve üç yıl Galatasaray Lisesi’nde hocalık yaptı. Galatasaray Lisesi’nde kendisinden ders alanlar arasında Hilmi Ziya Ülken, Yunus Kazım Köni, Nâşit Hakkı Uluğ, Ekrem Şerif Egeli (daha sonra özel doktoru oldu) bulunmaktaydı. 1919 yılında Osmanlı Matbuat Cemiyeti’ne girdi ve ilk kongrede yönetim kuruluna seçildi. Bu kongrede cemiyetin adı Türk Matbuat Cemiyeti oldu. 1921’de yapılan kongrede gazetecileri temsil eden genel sekreter olarak seçildi. O yıllarda azınlık basınının ayrı bir cemiyet kurma çalışmalarını önlemek için cemiyetin adı Matbuat Cemiyeti olarak değiştirildi. Muallimler Cemiyeti, Matbuat Cemiyeti ve Türk Basın Birliği başkanlığı yaptı. Yeşilay ve Türk Maarif Cemiyeti’nin (Türk Eğitim Derneği) kuruluşunda, Türk Ocağı başta olmak üzere Çocuk Esirgeme Kurumu ve bir çok hayır kurumunun idare heyetlerinde bulundu. İşgal yıllarında kurtuluş mücadelesi için oluşturulan cemiyetlerde çalıştı. Vakit’te Milli Mücadele ile ilgili yazılar yazdı. Çerkes Ethem ile ilk röportajı Hakkı Tarık Us yaptı. Müdafaa-i Milliye Grubu’nun Anadolu ile haberleşmelerinde aktif bir şekilde görev alarak büyük hizmetlerde bulundu. Bu çalışmaların karşılığında kendisine İstiklal Madalyası verildi. 1943 yılında ‘Yazı Hayatında Elli Yılını Dolduranlar Jübilesi’ni, 1944’te ‘Ahmed Mithad Efendi Jübilesi’ni düzenledi. Tek Parti iktidarı döneminde millet vekilliği yaparken bir çok konuda haklı itirazları ve karşı çıkışları sebebiyle kendisine arkadaşları tarafından ‘mûtezir’ lakabı takılmıştır. Yine bu dönemde tartışılan Basın Kanunu’na ret oyu veren tek milletvekili de Hakkı Tarık Us’tur. Sahaflar Çarşısı’nın Aralık 1949 yangını sonrası yeniden yapılması sırasında büyük çabaları oldu. Sahaflar Çarşısı Derneği’nin tüzüğüne eklettiği bir madde ile Sahaflar Çarşısı’nda çalışacak esnafın kitap ve kitapla ilgili malzemeden başka bir şey satmasının önüne geçildi. Bu çabalarına karşılık Sahaflar Çarşısı esnafı onu çarşı derneği fahri başkanlığına getirdi. Benzer bir madde ise İstanbul Belediye Encümeni tarafından Sahaflar Çarşısı’nda yer alan esnafın arsalarını sembolik rakamlarla belediyeye devretmesi üzerine encümen kararı olarak çıkartılmıştır. Bu karara göre esnaf çarşıda sadece kitap ve okuma ile alâkalı şeyler satabilecek, bunun karşılığında belediye esnaftan sembolik kiralar alacaktı. Hiç evlenmeyen Hakkı Tarık Us, kazancının büyük bir kısmını kütüphane kurmak amacıyla kitap, gazete ve dergi satın almak için harcadı. Kendisiyle 1955 yılında yapılan söyleşide1 kütüphaneyi nasıl kurduğunu da şöyle anlatır: “Ben kütüphane kurmaya ilk çıkan gazeteleri toplamakla başladım. Türki- 1 Yeni İstanbul 05.07.1955. Hakkı Tarık Us Kütüphanesi Süreli Yayınlar Kataloğu vii ye’nin içinde ve dışında şimdiye kadar çıkmış olan Türkçe gazete ve dergilerin hemen hepsi bende var. Derleme kanunu yürürlüğe girinceye kadar Türkiye’nin herhangi bir yerinde çıkan gazeteler resmî bir yerde toplanmıyordu. Derleme Kanunu yapılmadan önce çıkmış gazeteleri birer birer topluyordum. Kendimden çok bunları umumi efkâra sunmaktan derin bir zevk duyacağım.” Bu söyleşiden yaklaşık bir yıl sonra vefat eden Hakkı Tarık US vasiyetinde kendisi için Cemal Nadir Sokağı’nda bir kütüphane binası kurulmasını istemiş, bunun zaman alacağını da bildiği için kitapların Vakit Matbaası üzerindeki ahşap binadan kaldırılarak daha iyi bir yere konulmasını arzu etmiştir. Kütüphane ile ilgili bütün ayrıntıları düşünüp bunu 22 madde olarak vasiyetine ekleyen Hakkı Tarık US’un bu isteği, vefatının 9. yılında kitapların 21 Ekim 1965’te Beyazıt Sübyan Okulu’na taşınmasıyla geçici olarak yerine getirilmiştir. 21 Ekim 1956 Pazar günü vefat eden Hakkı Tarık US’un cenazesi 23 Ekim’de Beyazıt Camii’nde kılınan öğle namazından sonra eller üzerinde Sahaflar çarşısından geçirilerek Babıâli’de Vakit Yurdu ile Basın İstihlak Kooperatifi önüne getirilmiş, burada yapılan törenlerden sonra Merkez Efendi Kabristanı’nda annesinin yanında toprağa verilmiştir. İzmir Vilayet Umumi Meclisi’ne Gördes’ten üye olarak seçilmiş, 1923-1936 yılları arasında dört devre Giresun Milletvekilliği yapmıştır. Hakkı Tarık US ismi Fener’de Tarık Us İlköğretim Okulu’na verilmiş, Hoca Kasım Günani Camii ile İstanbul Lisesi arasında kalan Tereke Sokağı’nın adı Hakkı Tarık Us olarak değiştirilmiştir. Mezar taşı üzerinde şu kıta yazılıdır: Zâir, yavaş konuş da uyandırma uykudan Dünyada hizmetiyle isim yaptı, sorma, sus Sen Rahı alma kıymete târih beyan olur Lâşek huzurdadır, biliniz Hakkı Tarık Us. Vakit Gazetesi 24 Nisan 1950 tarihli sayısını Manisa için özel sayı, 21 Ekim 1965 tarihli sayısını da Hakkı Tarık US’a ayırmış ve bu iki nüshada sadece Hakkı Tarık ile ilgili yazılara yer vermiştir. viii Hakkı Tarık Us Kütüphanesi Süreli Yayınlar Kataloğu ESERLERİ On beş cilt basılmış kitabı, iki süreli yayını vardır. Bunlardan en önemlisi tüm tutanakları yanmış olan, I. Meclis zabıtlarını çeşitli kaynakları karşılaştırarak yeniden ortaya koyduğu Meclis-i Mebusan Zabıt Ceridesi isimli eserdir. 1. Meclis-i Meb’usan I, 1940, II, 1954 2. Namık Kemal’in Kanije Muhasarası, 1941 3. Karabibik, 1944 4. Namık Kemal’in Silistre Muhasarası, 1946 5. Ahmet Mithat Efendi İle Fitnat Hanım, 1948 6. Henüz 17 Yaşında, 1943 7. Elli Yıl, 1943 8. CHP Kurultay Üyelerine Bu Toplantıda Düşen Büyük Vazifeler, 1947 9. İstanbul’un 500. Yıldönümünde Fatih, 1953 10. Dürdane Hanım, 1951 11. İzmit Körfezinde Bir Gezinti, 1952 12. Bir Jübilenin İntibaları Ahmet Midhat’ı Anıyoruz, 1955 13. Dünyaya İkinci Geliş, 1955 14. Karnaval, 1955 15. Kitap ve Kitapçılık I-II, 1-30 (1 Kânunusâni 1936- 15 Nisan 1937) 16. Vakit Gazetesi I-XLIV, 1-19927 (11828-13115) = 23413 (22 Teşrînievvel 1333/1917- 15 Nisan 1963) ayrıntısı için bkz. katalogdaki künye. Vasiyetnâme I. KÜTÜPHANEM: 1. Sahibi olduğum ve olabileceğim bütün yazma, basma kitaplar, risaleler, gazete ve dergiler, kesintiler, resimler, haritalar, plânlar. Hasılı bir umumî kütüphaneye veya bir müzeye mâl edilebilinecek veya fikir ve sanat eserleri kanununa konu olabilecek bütün mevcudumla yayınlanmış eserlerim üzerinden kanuni mirasçılara kalabilecek bütün haklarım (Hakkı Tarık Us Kütüphanesi) adıyla vücuda getirilecek tesise verilir. 2. Bu tesisin tescilini sağ iken yapmak ve idaresini kendi üzerime almak başlıca arzumdur, ölümümden sonra tescil ve idaresini de, erkekleri bunların da yaşlıları ve yaşlılarından en reşitleri lâyıkları tercih edilmek üzere kendi soyumuzdan gelip (US) adını Us yolu ile taşımak kanuni hakkına sahip olana veriyorum. Bunlardan kimse bulunmazsa Us kardeşlerin baba torununa ve torunun torununa verilir. 3. Tesise Edebiyat ve Tarih Fakülteli bir İstanbul Üniversitesinin rektörü nezaret eder. 2. maddede yazılı idare ödevlilerinde itiraz olursa bu rektörün göstereceği üç adaydan birini ayırmak, bu adayları almak imkânını bulamazsa, münasibini tayin etmek yetkili hakime aittir. Rektörün nezareti tesisin bütün mallarını sayıca ve keyfiyetçe asıllarıyla mutabık olup olmadığını araştırmayı ve hesaplarını gözden geçirip doğruluğunu sağlamayı ve neticelerine göre muktazalarını yapmayı tazammun eder. Bu kontrol yılda en az bir defa yapılır ve kütüphane memurunun bir aylık ücreti tutarında, artık olmamak üzere rektörün tasdik ettiği masraf tesisten verilir. 4. İdareden maksat şunlardır: Kütüphane mevcudunu muhafaza, haftada en az beş gün ve üçü resmi tatil saatlerinde olmak üzere günde en az altı saat Ankara Milli kütüphanesinin uyguladığı kayıt ve şartlarla bunları birinci derecede basın mensuplarının faydalanmasına arz etmek. Türkiye Türkçesi, Osmanlı İmparatorluğu, basma basınla ilgili olma vasıfları daima ilk plânlara x Hakkı Tarık Us Kütüphanesi Süreli Yayınlar Kataloğu alınmak üzere, bütün dünyada herhangi lehçesiyle olursa olsun Türkçe eser eksikliğini giderecek surette kütüphaneyi tekemmül ettirmek; kendi mevcudunun mükemmel bir fihristini yapmak, Türkiye kütüphaneleri mevcudunu bildirir fihristler toplamak, mündericat fihristleri vücuda getirerek etütleri, araştırmaları, okumaları kolaylaştırmak. 5. Biri memur, biri hademe olmak üzere kütüphanenin daimi iki hizmetlisi bulunur, bununla beraber idare için lüzumuna göre ve gerektiği kadar hizmet mevkii ihdas etmek, bu hizmetlere tayında bulunur, lüzumunda tayin olunanları değiştirmek, ihdas edilen hizmetleri kaldırmak idareye memur olanların tam yetkisi içindedir. Kütüphane memurluğu önce Sıdıka Karadeniz’e teklif, kabul etmezse başka istekliler içinde evvelâ Us ailesi mensuplarının, sonra Hamit ve Bedia Şendur çocuklarının, bunlardan sonra da Gördes yerlilerinin eşit vasıflıları tercih olunur. 6. Kütüphane memuruna üç oda, bir mutfak, bir ofis, banyolu bir daire gösterilir ve Sultanahmet, Gedikpaşa semtinde bunun muadili bir yerin kirası ne ise ve o her iki halde böyle bir dairenin normal ölçüde aydınlatma, ısıtma ve su bedeli tesisten ödendiği gibi günde bir kilo süt, yarımşar kilo ekmek, dana eti, dermoson fasulyesi, 250 şer gram şeker, prinç, beyaz peynir, 100 gr. Zeytinyağ ortalama bedelinin iki katı ücret olarak verilir. Hademe ücreti İstanbul Beyazıt Umûmî Kütübhanesi’nde muadiline devletçe verilen ücretin en yüksek haddini geçemez. 7. Kütüphane memurluğunu, tesisi idare eden kendi üstüne almak isterse tesisin nazarı bunu ehliyet bakımından inceleyip tasvip ve tasdik etmelidir. 8. (Hakkı Tarık Us kütüphanesi)ni Ankara’da Fevzi Paşa Mahallesi’nde Kadastro 716 ada, 2, 7, 8, 9, 15 ve 43 parselde sahibi olduğum gayri menkullerle İstanbul Eminönü İlçesi’nde Hubyar mahallesinde Acı Musluk Cemal Nadir sokağında 40 Pafta 304 adada 10, 44 ve 51 parselde sahibi olduğum gayri menkuller tamamlar. Bunların geliri birinci maddede yazılı tesisi idame ve idare eder. 9. Sekizinci maddedeki gayri menkullerin geliri karşılık tutularak tesise verdiğim İstanbul’daki gayri menkuller üzerinde istibdal neticesi müstakil veya kat ve hissedarlık suretiyle aynı yerde yani Cemal Nadir sokağında ve Ankara caddesine medhal olacak bir gayrimenkul inşa veya inşa edilmişini elde etmek yolunda bir Kütüphane vücuda getirilir. İnşa ve tadil haline de Ankara Milli Kütüphanesi’nden alınacak plân ve yapılacak tavsiyeye riayet olunur. 10. Dokuzuncu maddenin hükmü yerine gelinceye kadar tesiste daha uygun bir yer bulunmazsa kütüphane için bugünkü yeri kiralanır ve Cemal Nadir Sokağı’ndan girilerek ön tarafı kütüphane memuru ile mütalâaya ev aralığı hademeye tahsis olunur. (Bu iki kısımda zarflar Hakkı Tarık Us Kütüphanesi Süreli Yayınlar Kataloğu xi ve dolaplarda, sandıklarda bulunan kitaplar, gazeteler, dergiler kütüphanenin mükerrerleri olduğundan bunlar tesis lehine satılabilir veya mübadele olunabilir.) 11. Kütüphanenin daha fihristi yapılmış, mevcudu tespit edilmiş değildir. Bu sebeple onun hizmete açılması tespit ve tasnif olunanları ile başlamalıdır. 12. Tesisin menkul ve gayrimenkul malları değerlerine göre daima sigortalı tutulur ve herhangi bir âfetle kaybolan olursa imkân dairesinde yerine yenisi konur. 13. Tesis gayri menkullerinin veya başka haklarının gelirleriyle bütün giderleri noterden tasdikli bir deftere kaydolunur ve her takvim yılının bilânçosu tesise nezaretle vazifeli makama verilir. Bütün ilgililerin doğrudan doğruya bu hesapları kontrol etmek haklarıdır. 14. Şayet, tesise ayırdığım gayri menkuller ben ölmeden tasarrufumdan çıkmış bulunursa bunların yerini uhdemde zuhur edecek ve bu tarihten sonra alınmış bulunacak gayri menkuller varsa onlar alır. Bunlar da başka bir tesise tahsis olunmuşsa o tesis bu tesisin açığını kapatır. Eğer onları başkalarına vasiyet etmişsem vasiyetim lehdarları kütüphane tesisi zımmındaki bütün tahsisler yerine getirilmiş olmak şartıyla o vasiyetime müstehak olabilirler. 15. Tesisin gayri menkullerini daha gelirli kılmak için üzerlerindeki inşaatı büyütmek, yenilemek, aynı kıymette muaddilleriyle müstakil veya hisse üzerine istibdal etmekte tesis idarecisi yetkilidir. Ancak bu teşebbüsün lüzum ve faydasını tesisin nezaretiyle İstanbul Belediye Başkanlığı’na tasdik ettirmiş olmalıdır. 16. Tesisin gayri menkullerinden intifa etmekte Us kardeşlerin teşebbüsleri eşit ıvaz arz ettikleri halde tercih olunurlar. Bu eşit ıvaz da emsalinden yüzde beş nispetinden daha eksik olmamalıdır. 17. Tesisin masrafları sıra ile şunlardır: A) İdareye tefriş ücret ve masrafları (Madde 6 ve 7) ile gayri menkulün vergilerin tamir ve termim masrafları. B) Yılda bir Tarık Us Doğru Haber mükâfatına 50 yüzlük altın. Bu mükâfatı istihkak sebebi verdiği siyasi mahiyetli iç haberlerde hiç yalanlanıp düzeltilme zorunda bırakılmamış 360 yayın günü geçiren Türkçe bir İstanbul gazetesi ile böyle bir duruma meydan vermeksizin 360 hizmet günü geçiren bir Türkçe yazı işleri müdürü olmaktır. Bu iki müstahaktan doğrudan doğruya müracaat eden yahut bir müessese bir meslek teşekkülü veya on meslekdaş tarafından aday gösterilenlerden bu vasfı sabit olanlar arasında mükâfat yarı yarıya taksim olunur. Müstahakların birden fazla oluşu halinde mükâfatı, basında fazilet sayılabilecek başka vasıflarını dikkate alarak yalnız birine tahsis veya birden fazlası arasında taksim etmek jürinin takdirine bırakılır. Bu jüri kurulunda Türk Basın Birliği Derneğinin o xii Hakkı Tarık Us Kütüphanesi Süreli Yayınlar Kataloğu faaliyette değilse, İstanbul’da ki basın teşekkülünün başkanı üye olarak bulunur. Tesisin geliri 50 altını doldurmuyorsa mükâfat bu miktarın dolmasına, yahut o yıl bir müstahak çıkmaz veya jüri bir müstahak bulamazsa aynı miktar mükâfatın verilmesi müstahakının bulunmasına bırakılır. C) Tarık Us Majüskülsüzlük mükâfatı: Benim majüskül adı ile minüskülden farklı bir harf şeklini hususiyle noktalamalar bir imlâ kaidesi kesinliği ile umumileştikten sonra, onu almak ve alınmışı muhafaza etmekten, hele bu mazı tavizi itiyade zaten yabancı olan Türkleri kurtarmak için açtığım savaşı başarıya ulaşmış görmek isterim. O zamana kadar ilk hamdele minüskülümden farklı şekilleri imlâda ihtiyari kılma ve majüskülsüzlüğü imlâ yanlışı sayarak okullarda öğrenciyi ceza konusu olmaktan kurtarma ve nihayet yerini minüsküllerin iri bedenlerine terk ederek müzeye atma hareketinden büyük hizmeti görülene her yıl on yüzlük altının mükâfat verilmesini istiyorum. D) Basın Terimleri Mükâfatı : Basın, basın ve yayım, yayın terimlerine o yıl içinde Türkçe’den yepyeni bir kelime kabul ettirene veya eş olarak kullanıla gelenlerden Türklerce daha kolay anlaşılanına üstünlük sağlayana ve her kelime başına bir yüzlük altın, E) İstanbul Lisesi Mezun ve Mensupları Derneği’ne her yıl bir yüzlük altın, F) Yeşilay Derneği’ne her yıl bir yüzlük altın, G) Doğduğum ilçe merkezi olana Gördes Orta Okulu’ndan en güzel Türkçe yazı yazma kabiliyeti ile çıkan ve gene belediyesinin bana fahrî hemşehri unvanı verdiği Giresun Lisesi’nden çıkıp aynı kabiliyeti gösteren öğrencilerden yüksek tahsillerini bitirinceye kadar hükümetçe muadillerine verilen miktarda birer burs. Bu bursa istihkakta Gördes’te Divan, Giresun’da Hacı Hüseyin mahalleliler tercih edilir. Burs alan öğrencinin her ders yılı sınıfının geçmemiş olanından burs kesilir. 18. Bir yılın gelirinden harcanamayıp, artan miktar olursa ertesi yılın gelirine katılır. 19. Bu vasiyeti üzerinde hazırladığım küçük Amerikan yazıhanesi ile döner iskemlesi ki Karagöz Gazetesi müessisi Ali Fuat merhumun dairesinden satın aldım, kütüphanemin bir köşesinin benim remzi köşem olarak işgal edecek ve Atatürk’ün bana hediye ettiği resimleriyle babamın ve anamın odamdaki büyütülmüş resimleri bu köşede saygı yerlerini alacaktır. 20. Fotoğraf makinem (Layka) ve kitap istinsah etmeye yarayanlar ile birlikte bütün teferruatı da kütüphane tesisinin olur. Bunlar burada bir istinsah cihazı kurmaya temel olur. Hakkı Tarık Us Kütüphanesi Süreli Yayınlar Kataloğu xiii 21. Hayatımda, basılmasını tasarladığım bazı eser hazırlıkları daha vardır, Şunlar gibi : Şair Eşref’in takım eserleri, Karnaval, Ahmet Mithat’tan çevirme Hüseynî Baba, Divançe, Gördes’in Tarihçesi, Majüskül Meselesi, 50. Yıl (2, 3. Jübileler), Meclis-i Mebusan 1293 (Üç cilt), Sütunlarda Kalanlar (Gazete yazılarımdan seçmeler). Tesis imkân buldukça bunları basmalı ve bütün eserlerin satışından elde edilecek parayı tamamıyla kütüphane noksanlarını gidermeğe sarf etmelidir. 22. Hususî kağıtlarımı bugüne kadar tasfiye ve tasnife vakit bulamadım, dolaplarda sandıklarda yığın halindedir. Herhangi bakımdan bir lüzum göstermeyenleri ayrılıp atılmalı, kalanları tasnif edilip kütüphane tesisine kalmalıdır.
KATALOG HAKKINDA Çalışmalarımız sırasında özellikle kullandığımız şu üç yayından söz ederek katalog ile ilgili açıklamaları vereceğiz. Hasan Duman’ın Başlangıcından Harf Devrimine Kadar Osmanlı-Türk Süreli Yayınlar ve Gazeteler Bibliyografyası ve Toplu Kataloğu 1828-1928. (IIII, Ankara, 2000) [HD1], Osmanlı Sâlnâmeleri ve Nevsâlleri Bibyliyografyası ve Toplu Kataloğu (I-II, Ankara 2000) [HD2] ve Seyfettin Özege’nin Eski Harflerle Basılmış Türkçe Eserler Kataloğu, (I-V, İstanbul 1971-1979) isimli eserler çalışmalarımız sırasında elimizin altında bizlere yol gösterici birer kılavuz olmanın ötesinde, kataloglama işimizin daha kısa zamanda tamamlanmasına imkân sağlamıştır. Katalogda yer alan bir kısım bilgiler bu üç katalogdan alınarak araştırmacıları bilgilendirme amacıyla kullanılmıştır. Bu bilgiler genellikle yayının ilk çıkış ve bitiş tarihiyle yayımlanan toplam sayı miktarları alınarak kullanılmıştır. Süreli yayının çıkış ve bitiş (kapanış) tarihleri, katalogda yer alan yayınların bir kısmının kütüphanede mevcut sayılarına ait tarihleri ifade etmeyebilir/ etmemektedir. Bu bilgilerin bir kısmı yukarıda yazılı kataloglarda yer alan kayıtlardan, bir kısmı da diğer kütüphane koleksiyonlarından tespit edilmiştir. HD1 katalogunda yer alan kütüphanelerden bazılarında söz konusu yayınlar tam olarak bulunmaktadır. Tam koleksiyon bulunduran kütüphane kayıtları dikkate alınmakla birlikte ilk ve son sayı tarihlerinde eksikliklerin görülebileceğini göz ardı etmememiz gerekir. Süreli yayınlarda standartlaşma açısından iç kapak ve jenerik sayfalarının oluşmadığı veya çok az süreli yayında bu duruma dikkat edildiği bir dönemin gazete ve dergilerinin katalogunun yapılması hazırlık sırasında çalışmalarımızın hızını yavaşlatmıştır. Çünkü bu dönemin gazete ve dergilerinde görülen tarih ve sayı bilgilerinin standart bir alanının olmaması, farklı sayfalara konxvi Hakkı Tarık Us Kütüphanesi Süreli Yayınlar Kataloğu ması ve ana başlık dışındaki bilgilerin de çok defa sayfanın değişik yerlerine yerleştirilmiş olması özellikle dikkatli olmayı zorunlu kılmıştır. Bu sayede özellikle mürettip hata ve dikkatsizliğiyle birlikte redaksiyon titizliğinin de yeterli seviyede olmamasından kaynaklanan ve bir kısmı önsözde zikredilen yanlışlıklar tesbit edilebilmiştir. Her süreli yayın başlığında yer alan kelimelerin tümü özel isim olarak değerlendirilerek ilk harfler büyük yazılmıştır. Basıldığı yer (matbaa) kaydında bulunan m.y. kısaltması, özellikle bazı süreli yayınların sadece bir veya bir kaç sayısı mevcut olduğu ve bu sayıların üzerinde basıldığı yer bulunmadığı için verilmiştir. Bu durum yayının diğer sayılarına örnek teşkil etmez. Çalışmalar sırasında yazıp yazmamakta tereddüt ettiğimiz matbaa ile ilgili kaydı, yayının basıldığı matbaanın tespiti de gerektiğinden aynen yazdık. Matbaa ve idarehane isimleri yerine zaman zaman caddesi, sokağı, hanında ... numaralı dükkân/ matbaa gibi ifadeler kullanılmıştır. (Duyûnu Umûmiye karşısında dâire-i mahsûsa / Galata Büyük Millet Hanı'nda 60 numaralı daire-i mahsusa / Babıâli caddesi 71 numaralı daire /matbaa ve idarehane: Ebüssuud caddesinde dâire-i mahsûsa/ idare ve matbaası : Asmaaltı'nda Camlı Han'dadır/ Zindankapısı Bıçkıcılar sokağı 56 numaralı matbaa/ Babıâli caddesi 52 numaralı matbaa, matbaa ve idarehane : D Kampı 3. Çadır 2. Oda vb.) Bazı gazete sayıları başka gazete içinde veya aynı gazetenin farklı sayılarıyla birlikte ciltlenmiş olduğundan bununla ilgili bilgiler söz konusu gazete veya derginin notlar kısmında gösterilmiştir. Açıklamalar kısmında yer alan bilgilerden bazıları katalog içerisinde bulunmamaktadır. Bu veriler sadece süreli yayınla ilgili ayrıntılı ek bilgi maksadıyla belirtilmiştir (sayıları katalogda bulunmayan İkdam gazetesinin Yeni İkdam adıyla yayımlanan kısmından sonra neşredildiği bilinen ve 1-166 sayı çıkan İktihâm kısmı ile İleri gazetesinin Âti adıyla yayımlanan 1-393. sayılarında olduğu gibi). Sayı numaralarını değiştirmeden aynı numaranın birden fazla tarihe verildiği, durum fark edildiği zaman ise bu mükerrerlikten doğan sayı farkı dikkate alınmadan bir sonraki sayıdan devam edildiği, sayıların geriye dönerek daha önce verilmiş sayıların tekrar edildiği, yine aynı şekilde bu mükerrerlik fark edildiğinde yine bu durumdan doğan sayı farkı dikkate alınmadan bir sonraki sayıdan devam edildiği, yanlış saymaya bağlı numara atlamalarının olduğu (örn. 4099’dan sonra 4100 olması gerekirken 5000’e geçilmesi) onlar, yüzler ve binler basamaklarından her hangi birisinin atlanması (Ulus gazetesinde 5483’ten 5494’e geçilmesi, Vakit gazetesinde 12717. sayıdan 17718. sayıya atlanması yine Vakit’te 12659. sayıdan 12560. sayıya geçilmesi, Alemdar gazetesinde 1592. sayıdan 2593. sayıya geçilmesi durumunda tamamı burada verilememiş ancak toplamda yekün tutan yanlışlıkların tespiti mümkün olabilmiştir. Bu tür yanlışlıklara ait açıklamalar ilgili süreli yayınların sayı bilgileri başlığı altında yapılmıştır. Hakkı Tarık Us Kütüphanesi Süreli Yayınlar Kataloğu xvii • Yalnız bir sayısı, o da bir başka yayın içinde bulunan süreli yayınlar için ayrı bir kayıt açılmamış, adından içinde bulunduğu yayına bkz. göndermesi yapılarak sayılarına ait ayrıntılar “sayılarla ilgili açıklamalar” başlığı altında verilmiştir. Bkz. göndermesi yapılan yayın adının sonuna da “kaydı yok” ibaresi konulmuştur. • Sayfaların tamamının eksikliği dışında kullanıcılar tarafından gazete ve dergilere verilen zararlar belirtilmemiştir (sayfa kesiklikleri, resim, makale yırtılması vb.). • Aynı adı taşıyan süreli yayınların birbirinden ayırt edilebilmesi için yayın adından sonra parantez içerisinde yayıncısının/sahibinin adı verilmiştir. • Başka yayın içerisinde bulunan sayılara ait bilgiler verilirken yayının adı, sayısı (sayının tarihi), içinde bulunduğu yayının adı (yer numarası) sayısı (tarihi) ve öncelik/sonralık bildirgesi sırası takip edilmiştir. örnek: Hilal-i Ahmer, sayı 156 (28 Kânunusâni 1933), Vakit (0007) sayı 5408 (27 Kânunusâni 1933)'den sonra gibi. • Tarihler verilirken her yayının kendi tarihi alınmaya çalışılmıştır. Bu günkü tarihe çevirme konusu üzerinde durulmamıştır. Ekim/Teşrînievvel, Kasım/Teşrînisâni, Aralık/Kânunuevvel, Ocak/Kânunusâni gibi. Ancak I. II. teşrin, teşrin I, II; I. II. kanun; kanun I, II, birinci, ikinci teşrin, birinci, ikinci kanun şeklinde yazımların hepsinin teşrînievvel, teşrînisâni, kânunuevvel, kânunusâni şeklinde yazılması tercih edilmiştir. • Sayılar alanında bilgilerin veriliş sırası cilt nr : sayı / sayılar (tarih / tarihleri) şeklindedir. Tarihler verilirken sayı/sayılara ait rûmi/hicri/ miladi tarih/tarihlerden tespit edilenlerin tümü aralarına “/” konularak, birden fazla sayı ise iki farklı sayının arasına – işareti konularak verilmiştir • Aynı mananın farklı ifadeleri -salnamelerin sayı manasına kullanılan ifadeleri dışında- mümkün olduğunca korunmaya çalışılmıştır. • Salnamelerin bir nev’i sayılarını ifade etmek üzere kullanılan “defa”, “tertib”, “1., 2. ...sene” gibi ifadelerin tamamını defa altında birleştirme yolu tercih edilmiştir. • Salnamelerin adlarında görülen farklı yazılış biçimlerinin bir ad altında toplanması sırasında Salname-i Vilayet-i … biçimi tercih edilerek özellikle vilayet salnamelerinin alfabetik düzende yer almaları sağlanmaya çalışılmıştır. • Vilayet salnamelerinin başında yer alan “…sene-i hicriyesine mahsus … Vilayeti Salnamesi” şeklinde ibareler dikkate alınmamıştır. (1305 sene-i hicriyesine mahsus Hüdavendigâr Vilayet-i Salnamesi vb. gibi) • Yayının tarihiyle basıldığı tarihlerin farklı olması durumunda ait olduğu tarihin peşinden ( ) içinde baskı tarihi verilmiştir. Bu durum gexviii Hakkı Tarık Us Kütüphanesi Süreli Yayınlar Kataloğu nellikle salnâmelerde karşımıza çıkmaktadır. Bahriye Salnamesi 3. def’a (1308/1892 [baskı tarihi 1310/1892]) gibi • Sorumluluk bildirimlerinin yazımında yayın üzerindeki bilgi/ler esas alınmıştır. Sahib-i imtiyaz/ imtiyaz sahibi, müdîr-i mesul/ mesul müdür, sermuharrir / başmuharrir v.b. şekline dönüştürülmemiştir. • Arap harfli yayınlardan (Arap, Fars, Urdu dillerinde olan yayınların bazı kelimelerinde yer alan ve çift okunması gereken harfler şeddeli (yani çift) yazılmıştır. • Tarihler verilirken mümkün olduğu kadar gün ve aylar da belirtilmeye çalışılmıştır. Sayılara ait bilgilerden gün/ay eksiklikleri gün/ay yok, herhangi bir tarih kaydı tespit edilemez ise t.y. ifadeleri kullanılmıştır. “Gün/ay yok” ifadesi tarihten önce verildiğinde sadece o tarihin, sonra verildiğinde ise her iki tarihin de gün/ ay bilgilerinin olmadığını ifade etmek üzere kullanılmıştır. Maarif Vekâleti Mecmuası 1-6, 8-17, 19 (1 Mart 1341/1925- gün/ay yok 1930), Dağarcık 1-10 (1288-1289 gün/ay yok) örneklerinde olduğu gibi. Sayıların tarihleri verilirken her sayının tarihini tek tek vermenin teknik olarak mümkün olmadığı (hacim olarak ve kullanıcıların zorlanmaması açısından), özellikle gazetelerde, mevcut ilk ve son sayının tarihini verme yolu tercih edilmiştir. Yayın tarihlerinde zaman zaman hicri /rumi/miladi tarih karışmaları söz konusu olabilmektedir. Bu durumda olan yayınların üzerinde bulunan tarihler olduğu gibi alınmıştır. Süresiyle ilgili bilgi başlıklarından: • Düzensiz : Yayın periyodunun belirli bir zaman ile sınırlanmadan çıktığını ifade etmek için, • Belirsiz : Yayının süresini tespite yetecek kadar sayının bulunamaması veya mevcut sayılarda tarih bulunmamasına bağlı olarak yayın periyodunun tespit edilememesi durumlarında kullanılmıştır. • Sayılarla ilgili notlar alanında yer alan bilgilerden: • Çift : farklı tarihlere aynı sayının verildiğini, • Tarih/tarihler düzenli : süreli yayının sayı atlaması, geriye dönmesi ve çift olmaları gibi durumlarda tarih düzeninde sayıların ardışık olarak birbirini takip ettiğini, her hangi bir kesinti veya geriye dönüşün olmadığını, • Mükerrer : Aynı sayı ve tarihli nüshadan iki veya daha fazla olduğunu, • Ters ciltli : Kendisinden önce yazılmış olan sayıların birbirinin yerini alarak ciltlendiğini ifade etmek için, 128, 125 ters ciltli gibi, • … sayı atlandı İlgili sayının basılmadığını, ancak o sayının çıkması gereken tarihine bir sonraki günün numarasının verildiğini, Hakkı Tarık Us Kütüphanesi Süreli Yayınlar Kataloğu xix • Sayı bilgileri alanında ard arda gelen iki aynı sayı sonunda parantez ( ) içerisinde verilen sayının eksik olduğunu ancak, bu iki sayıdan ikinci sırada bulunanın parantez içerisindeki sayının yerine yazıldığını ifade etmek üzere kullanılmıştır (2128, 2128 (2129)-2130 gibi). • Başka bir sayıdan sonra veya önce ciltlenen sayılar olması gereken yerde verilmiş, notlar alanında hangi sayıdan sonra/önce ciltli ise durumu belirtilmiştir. • Sayıların bir başka sayıdan önce veya sonra ciltli olması durumuyla ilgili ifadelerde “sonra ciltli” şekli tercih edilmiş olmakla birlikte, yerinde olmayan sayının başka bir cildin başına gelmesi durumunda “… sayıdan önce” şeklinde ifade edilmiştir. • Başka yayın içerisinde tespit edilen süreli yayınların bu durumları için şu tesbit yapılmıştır. Günlük olarak biriktirildiğini düşündüğümüz gazetelerin cilde hazırlanması esnasında bir günün tüm gazeteleri birbirinden ayrılırken aynı güne ait gazete sayıları da yanlışlıkla farklı gazetenin sayılarıyla birlikte ciltletilmiş görünmektedir Zira farklı yerde ciltlenmiş gazetelerin büyük çoğunluğu ciltlendiği gazetenin taşıdığı tarihle aynı günün, bir gün önce veya sonrasının gazetelerinden oluşmaktadır. En Son Dakika 24 Temmuz 1941 683. sayı, Vakit 24 Temmuz 1941 3383. sayıdan sonra; Haber Akşam Postası 8 Ağustos 1941 sayı 3397, Vakit 8 Ağustos 1941 8467. sayıdan sonra; Vakit 2 Nisan 1940 7893. sayı Haber 2 Nisan 1940 2921. sayıdan sonra, İstanbul Ekspres 31 Mart 1954 931. sayı, Her Gün 31 Mart 1953 1946. sayıdan sonra örnekleri bunlardan sadece bir kaçıdır. • Fiziki niteleme alanının sonunda iki numara kaydı verilmiştir ki bunlardan birincisi HD1 katalogunda yer alan süreli yayınların katalog sıra numaraları ikincisi Hakkı Tarık Us Kütüphanesi’nin önceki kayıt numara/larıdır. Bu numaraların verilmesiyle söz konusu yayını ve kütüphaneyi daha önce kullanmış olan araştırmacılara kolaylık sağlanması amaçlanmıştır. Bu katalog mevcutların katalogudur. Daha önce HTU’da görülen cilt veya sayıların sağlamasının yapıldığı bir katalog değildir. Bu sebeple tasnif çalışmaları sırasında elden geçen tüm gazete ve dergilerin künyeleri çıkarılmış ve fiziki durumları notlar alanında açıklanmıştır. KISALTMALAR b.s. Baskı, basım bkz. Bakınız c.b. Cilt belirlenemedi haz. Hazırlayan/hazırlayanlar HD1 Hasan Duman, Başlangıcından Harf Devrimine Kadar Osmanlı-Türk Süreli Yayınlar ve Gazeteler Bibliyografyası ve Toplu Kataloğu 1828-1928. cilt I-III HD2 Hasan Duman, Osmanlı Sâlnâmeleri ve Nevsâlleri Bibyliyografyası ve Toplu Kataloğu cilt I-II HTU Hakkı Tarık US Ltn. Latin harfli /latince m.y. Matbaa yok Osm. Osmanlıca ÖZEGE Seyfettin Özege, Eski Harflerle Basılmış Türkçe Eserler Kataloğu, cilt. I-V res. Resim s.b. Sayı belirlenemedi t.b. Tarih belirlenemedi y.y. Yayın yeri yok ÖRNEK FİŞ Yer No Yayın adı: Bütünleyici adı / Sahibi İmtiyaz, Müdür-i Mes’ul, Başmuharrir, v.b. sorumluluk bildirimi.-- Yayın yeri : Yayınlayan / çıkaran, İlk çıkış- bitiş tarihleri. … Çıkan cilt ve sayılar. Süresi; Matbaa; ölçüştürüm. Dil, (HD/2 No / HTU Eski No). Sayıları:… Açıklama: 1928 Kitap ve Kitapçılık = le Livre et Librairie : Onbeş günde bir çıkar mecmua / Sâhib-i imtiyaz : Hakkı Tarık Us , Mesul müdür: Refik Ahmet Sevengil .--İstanbul : 1 Kânunusâni 1936 - 15 Nisan 1937, I-II, 1-30 Onbeş günlük ; Vakit Basımevi , 15x22 cm. Türkçe. Sayılar : I-II : 1-10, 12-30 (1 Kânunusâni 1936- 15 Nisan 1937). ******* *****
رابط تحميل الفهرس باللغة التركية صيغة بي دي اف : Kaydetاضغط هنا صيغة وورد مضغوط: 778 كيلوبايت اضغط هنا Kaydet ****** ****** **** *** ** *  أضف للمفضلات (49) |  أدخِل المادة في موقعك | عدد التصفحات: 2925
Only registered users can write comments. Powered by AkoComment Tweaked Special Edition v.1.4.6 |
||||
